سکتهٔ مغزی می‌تواند به‌طور ناگهانی گفتار فرد را تغییر دهد. بعضی افراد بعد از سکته می‌دانند چه می‌خواهند بگویند و پیام دیگران را نیز متوجه می‌شوند، اما کلماتشان نامفهوم، کند، ضعیف، تو‌دماغی یا بسیار آرام شنیده می‌شود. این وضعیت ممکن است نشانهٔ دیزآرتری بعد از سکتهٔ مغزی باشد.
دیزآرتری پس از سکته، یک اختلال حرکتی گفتار است. در این اختلال، آسیب مغزی روی کنترل عضلات لازم برای تنفس، صدا، تلفظ، رزونانس و آهنگ گفتار اثر می‌گذارد. فرد ممکن است از نظر زبانی بتواند جمله بسازد و واژه‌ها را بشناسد، اما عضلات گفتار نتوانند فرمان‌های مغز را با قدرت، سرعت و هماهنگی لازم اجرا کنند.
پاسخ کوتاه: دیزآرتری بعد از سکتهٔ مغزی، اختلالی در اجرای حرکتی گفتار است که می‌تواند باعث نامفهوم‌شدن کلمات، صدای آرام یا خشن، تند یا کندشدن گفتار، تو‌دماغی‌شدن و خستگی هنگام صحبت‌کردن شود. گفتاردرمانی پس از ارزیابی دقیق، می‌تواند روی وضوح، تنفس، صدا، سرعت گفتار و راهبردهای ارتباطی کار کند.
این مقاله به خانواده‌ها کمک می‌کند تفاوت دیزآرتری با آفازی و آپراکسی گفتار را بهتر بشناسند، بدانند چه زمانی تغییر گفتار اورژانسی است و با مسیر ارزیابی و درمان گفتاردرمانی آشنا شوند.
چرا سکتهٔ مغزی می‌تواند باعث دیزآرتری شود؟
برای گفتار واضح، مغز باید فرمان‌های حرکتی بسیار دقیقی به عضلات تنفسی، حنجره، لب‌ها، زبان، فک و کام نرم بفرستد. سکتهٔ مغزی زمانی رخ می‌دهد که خون‌رسانی بخشی از مغز قطع یا دچار اختلال شود. اگر ناحیه‌ها یا مسیرهای عصبی کنترل‌کنندهٔ حرکت‌های گفتاری آسیب ببینند، دیزآرتری ایجاد می‌شود.
محل و وسعت سکته، نوع گفتار فرد را تحت تأثیر قرار می‌دهد. برای مثال:
- سکته در یک نیمکرهٔ مغز می‌تواند باعث ضعف خفیف تا متوسط عضلات صورت و زبان در سمت مقابل شود.
- سکته‌های گسترده یا دوطرفه ممکن است باعث سفتی عضلات و گفتار کندتر و پرفشارتر شوند.
- سکتهٔ ساقهٔ مغز می‌تواند مسیر عصب‌های مغزی مرتبط با گفتار و بلع را درگیر کند.
- سکتهٔ مخچه ممکن است هماهنگی، ریتم و زمان‌بندی گفتار را تغییر دهد.
انجمن گفتار، زبان و شنوایی آمریکا گزارش می‌کند که دیزآرتری در مرحلهٔ حاد سکتهٔ مغزی در بخشی از افراد دیده می‌شود و می‌تواند همراه با آفازی، آپراکسی گفتار یا اختلال بلع رخ دهد.
راهنمای ASHA دربارهٔ دیزآرتری در بزرگسالان
علائم دیزآرتری بعد از سکتهٔ مغزی چیست؟
علائم از فردی به فرد دیگر متفاوت‌اند. برخی افراد فقط تلفظ کمی نامشخص دارند، اما برخی دیگر برای انتقال یک پیام کوتاه نیز به تلاش زیادی نیاز پیدا می‌کنند.
نشانه‌های رایج
- نامفهوم‌شدن یا جویده‌شدن کلمات
- تلفظ نادقیق صامت‌ها و واکه‌ها
- صدای آرام، خشن، گرفته یا نفس‌آلود
- تو‌دماغی‌شدن صدا یا خروج هوا از بینی
- کندی غیرعادی گفتار
- تندگویی یا چسبیدن کلمات به هم
- لحن یکنواخت و کاهش فراز و فرود صدا
- تمام‌شدن هوا هنگام حرف‌زدن
- کوتاه‌شدن جمله‌ها به‌علت کنترل تنفسی ضعیف
- خستگی پس از گفت‌وگوی طولانی
- ضعف، کندی یا عدم تقارن حرکت زبان، لب و صورت
- آب‌ریزش دهان یا دشواری کنترل بزاق در بعضی افراد
| سامانهٔ گفتار | تغییر احتمالی بعد از سکته | نمونهٔ تجربه در خانه |
|---|---|---|
| تنفس | کنترل ضعیف بازدم، جمله‌های کوتاه | فرد برای بیان یک خواسته چند بار مکث می‌کند. |
| صدا | کاهش بلندی، خشونت یا نفس‌آلودگی | در تماس تلفنی صدای فرد شنیده نمی‌شود. |
| تلفظ | نادقیق‌شدن صداها و کلمات | خانواده مرتب درخواست می‌کند جمله تکرار شود. |
| رزونانس | تو‌دماغی‌شدن یا خروج هوا از بینی | گفتار کیفیتی غیرعادی و بینی‌گونه پیدا می‌کند. |
| آهنگ گفتار | سرعت غیرعادی، مکث یا لحن یکنواخت | گفتار خشک، تند، کند یا بدون تأکید طبیعی شنیده می‌شود. |
تفاوت دیزآرتری، آفازی و آپراکسی گفتار بعد از سکته
بعد از سکته، همهٔ مشکلات گفتاری دیزآرتری نیستند. تشخیص تفاوت این سه وضعیت، برای انتخاب درمان مناسب اهمیت زیادی دارد.
| ویژگی | دیزآرتری | آفازی | آپراکسی گفتار |
|---|---|---|---|
| مشکل اصلی | اجرای عصبی‌عضلانی گفتار | زبان؛ فهم یا بیان | برنامه‌ریزی حرکت گفتار |
| فهم زبان | اغلب حفظ می‌شود | ممکن است مختل شود | اغلب حفظ می‌شود |
| پیداکردن واژه | معمولاً حفظ می‌شود | ممکن است دشوار باشد | معمولاً حفظ می‌شود |
| ضعف زبان و لب | ممکن است وجود داشته باشد | معمولاً عامل اصلی نیست | معمولاً علت اصلی نیست |
| الگوی خطا | اغلب ثابت‌تر | خطاهای زبانی | متغیر و همراه با تلاش |
| نمونهٔ مشکل | صدای آرام و تلفظ نامشخص | ناتوانی در نام‌بردن یا درک جمله | دشواری در شروع و توالی صداها |
یک فرد ممکن است بیش از یک اختلال را هم‌زمان داشته باشد. برای مثال، فردی که سکتهٔ گسترده داشته است ممکن است هم آفازی داشته باشد، هم دیزآرتری و هم اختلال بلع. بنابراین، تکیه‌کردن بر یک مشاهدهٔ ساده، مانند «حرفش نامفهوم شده»، برای تشخیص کافی نیست.
دیزآرتری بعد از سکته چه زمانی اورژانسی است؟
اگر گفتار فرد به‌صورت ناگهانی تغییر کرده است، باید ابتدا احتمال سکتهٔ مغزی بررسی شود. حتی اگر علائم پس از چند دقیقه بهتر شوند، نباید آن را نادیده گرفت.
نشانه‌های BE FAST
| حرف | نشانه | اقدام پیشنهادی |
|---|---|---|
| B: تعادل | سرگیجه، زمین‌خوردن یا ازدست‌دادن ناگهانی تعادل | زمان شروع علائم را ثبت کنید. |
| E: چشم‌ها | تاری دید، دوبینی یا کاهش ناگهانی دید | منتظر بهترشدن خودبه‌خودی نمانید. |
| F: صورت | افتادگی یا بی‌حسی یک سمت صورت | از فرد بخواهید لبخند بزند. |
| A: بازو | ضعف یا بی‌حسی دست یا پا | بخواهید هر دو دست را بالا ببرد. |
| S: گفتار | نامفهوم‌شدن، دشواری گفتن یا فهم گفتار | از او بخواهید یک جملهٔ کوتاه را تکرار کند. |
| T: زمان | زمان اهمیت حیاتی دارد | فوراً با اورژانس تماس بگیرید. |
مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا تأکید می‌کند که ضعف ناگهانی صورت، دست یا پا؛ گیجی و مشکل در گفتار یا فهم گفتار؛ اختلال دید؛ مشکل راه‌رفتن و سردرد شدید ناگهانی، از علائم هشدار سکته هستند.
CDC: علائم و نشانه‌های سکتهٔ مغزی
توجه: دیزآرتری پس از سکتهٔ قبلی نیز اگر ناگهان بدتر شود، نیاز به ارزیابی فوری دارد؛ زیرا این تغییر می‌تواند به سکتهٔ جدید، عفونت، تغییر دارو، افت قند خون یا یک مسئلهٔ پزشکی دیگر مربوط باشد.
ارزیابی دیزآرتری بعد از سکته چگونه انجام می‌شود؟
ارزیابی باید هم علت پزشکی و هم اثر گفتار بر زندگی واقعی فرد را بررسی کند. معمولاً متخصص مغز و اعصاب و تیم سکته، وضعیت پزشکی را ارزیابی می‌کنند و گفتاردرمانگر روی ارتباط، گفتار، زبان، شناخت و در صورت نیاز بلع تمرکز دارد.
گفتاردرمانگر چه مواردی را بررسی می‌کند؟
- تاریخچهٔ شروع مشکل زمان سکته، نوع سکته، محل تقریبی آسیب، تغییرهای گفتار و وضعیت قبل از سکته بررسی می‌شوند.
- گفتار واقعی فرد گفت‌وگوی آزاد، تکرار واژه و جمله، خواندن و انتقال پیام‌های روزمره بررسی می‌شوند.
- تنفس و صدا درمانگر طول جمله، شدت صدا، خستگی، کیفیت صوت و هماهنگی دم و بازدم را ارزیابی می‌کند.
- تلفظ و وضوح گفتار دقت صامت‌ها، واکه‌ها، سرعت گفتار و میزان فهم‌پذیری برای خانواده و شنوندهٔ ناآشنا بررسی می‌شود.
- رزونانس و حرکت‌های دهانی حرکت، قدرت، دامنه، تقارن و هماهنگی لب، زبان، فک و کام نرم ارزیابی می‌شوند.
- آهنگ گفتار درمانگر ریتم، مکث، تأکید، سرعت، فراز و فرود و یکنواختی لحن را بررسی می‌کند.
- زبان و شناخت چون آفازی و اختلال‌های شناختی می‌توانند همراه دیزآرتری باشند، درک، نام‌بردن، توجه، حافظه و توانایی حل مسئله نیز در صورت نیاز بررسی می‌شوند.
- بلع و تغذیه سکته می‌تواند هم گفتار و هم بلع را تحت تأثیر قرار دهد. سرفه هنگام نوشیدن، گیرکردن غذا، صدای خیس بعد از بلع، تب‌های مکرر یا کاهش وزن، ارزیابی تخصصی بلع را ضروری می‌کند.
چه نوع دیزآرتری‌هایی پس از سکته دیده می‌شوند؟
نوع دیزآرتری به محل آسیب بستگی دارد. پس از سکته، چند الگوی زیر بیشتر مطرح می‌شوند:
| نوع احتمالی | محل درگیری احتمالی | ویژگی‌های گفتار |
|---|---|---|
| یک‌طرفهٔ نورون حرکتی فوقانی | سکتهٔ یک‌طرفهٔ قشری یا زیرقشری | تلفظ نادقیق خفیف تا متوسط، ضعف صورت یا زبان در سمت مقابل |
| اسپاستیک | آسیب دوطرفهٔ مسیرهای حرکتی | گفتار کند، صدای خشن یا فشرده، کاهش انعطاف حرکتی |
| شل | درگیری ساقهٔ مغز یا عصب‌های مغزی | صدای نفس‌آلود، تو‌دماغی‌شدن، ضعف عضلات گفتار |
| آتاکسیک | سکتهٔ مخچه | ریتم نامنظم، مکث‌های غیرعادی، تغییر در تأکید و زمان‌بندی |
| مختلط | سکته‌های چندکانونی یا گسترده | ترکیبی از نشانه‌های چند الگو |
این طبقه‌بندی برای برنامه‌ریزی درمان مفید است، اما گفتاردرمانگر فقط برچسب نوع دیزآرتری را دنبال نمی‌کند. او مشخص می‌کند کدام ویژگی، مانند صدای آرام، سرعت بالا یا کاهش وضوح، بیشترین مانع را در ارتباط روزمره ایجاد کرده است.
درمان دیزآرتری بعد از سکته با گفتاردرمانی
گفتاردرمانی باید بر اساس ارزیابی فردی طراحی شود. برنامهٔ یک نفر ممکن است روی کنترل سرعت تمرکز کند و برنامهٔ فرد دیگر روی هماهنگی تنفس و صدا. شدت و طول درمان نیز به وضعیت پزشکی، خستگی، توانایی شناختی، هدف‌های فرد و امکان تمرین در خانه بستگی دارد.
هدف‌های رایج گفتاردرمانی
- افزایش وضوح گفتار
- بهبود بلندی قابل‌شنیدن صدا
- تنظیم سرعت و ریتم گفتار
- هماهنگ‌کردن تنفس با طول جمله
- افزایش دقت تلفظ در کلمات کاربردی
- کمک به استفاده از تأکید و مکث مناسب
- کاهش خستگی ارتباطی
- آموزش خانواده و شریک ارتباطی
- استفاده از ابزارهای ارتباطی جایگزین در صورت نیاز
رویکردهای درمانی احتمالی
۱. تمرین گفتار واضح و هدفمند
درمانگر ممکن است به فرد آموزش دهد کلمات کلیدی را با حرکت واضح‌تر لب و زبان، سرعت مناسب و مکث‌های کوتاه تولید کند. تمرین‌ها باید به پیام‌های واقعی زندگی فرد متصل باشند؛ مانند گفتن نام اعضای خانواده، بیان درد، درخواست کمک یا صحبت در تماس تلفنی.
۲. تنظیم سرعت گفتار
اگر گفتار فرد تند و فشرده است، راهبردهایی مانند مکث آگاهانه، گروه‌بندی واژه‌ها، ضربهٔ انگشت یا نشانه‌های دیداری ممکن است کمک‌کننده باشند. هدف، کندکردن مکانیکی گفتار نیست؛ هدف افزایش فهم‌پذیری با کمترین فشار ممکن است.
۳. حمایت تنفسی و طول جمله
فردی که در میانهٔ جمله هوا کم می‌آورد، ممکن است یاد بگیرد قبل از شروع پیام نفس مناسب بگیرد، جمله‌ها را کوتاه‌تر گروه‌بندی کند و در محل‌های طبیعی مکث کند.
۴. کار روی صدا
اگر صدای فرد بسیار آرام، خشن یا نفس‌آلود است، درمانگر بر اساس علت و تحمل فرد می‌تواند روی بلندی، پایداری و کیفیت صدا کار کند. در برخی افراد، برنامه‌های ساختاریافتهٔ تمرین صدا ممکن است مناسب باشند، اما انتخاب آن‌ها نیاز به ارزیابی فردی دارد.
۵. راهبردهای ارتباطی جبرانی
اگر گفتار هنوز برای دیگران به‌اندازهٔ کافی قابل‌فهم نیست، راهبردهای زیر می‌توانند بخشی از درمان باشند:
- نوشتن واژه‌های کلیدی
- استفاده از پیامک یا تایپ در تلفن همراه
- اشاره و عکس
- دفترچهٔ ارتباطی
- تابلو الفبا
- برنامه‌های تبدیل متن به گفتار
- دستگاه‌های تولید گفتار در موارد نیاز
ASHA استفاده از راهبردهای ترمیمی و جبرانی، آموزش شریک ارتباطی و ابزارهای ارتباط افزوده و جایگزین را در مدیریت دیزآرتری مهم می‌داند.
تمرین در خانه: چه نکاتی مهم است؟
تمرین خانگی می‌تواند به انتقال مهارت از جلسهٔ درمان به زندگی واقعی کمک کند، اما نباید جای ارزیابی و برنامهٔ فردی را بگیرد.
اصول ایمن تمرین در خانه
- تمرین‌ها را دقیقاً مطابق برنامهٔ گفتاردرمانگر انجام دهید.
- به‌جای تمرین طولانی و خسته‌کننده، تمرین کوتاه و منظم را انتخاب کنید.
- زمانی تمرین کنید که فرد انرژی بیشتری دارد.
- روی واژه‌ها و جمله‌های کاربردی تمرکز کنید.
- اگر فرد درد، سرگیجه، تنگی نفس یا خستگی شدید دارد، تمرین را متوقف کنید و در صورت نیاز با پزشک تماس بگیرید.
- صرفاً با فوت‌کردن، بیرون‌آوردن زبان یا تمرین‌های عمومی دهان انتظار بهبود قطعی گفتار نداشته باشید؛ تمرین باید با مشکل واقعی گفتار مرتبط باشد.
- کیفیت ارتباط را مهم‌تر از تعداد تکرارها بدانید.
خانواده چگونه می‌تواند ارتباط را آسان‌تر کند؟
بعد از سکته، فرد ممکن است از اینکه دیگران حرفش را نمی‌فهمند احساس خجالت، عصبانیت یا کناره‌گیری کند. خانواده با چند تغییر ساده می‌تواند گفت‌وگو را انسانی‌تر و موفق‌تر کند.
راهکارهای عملی
- هنگام صحبت، روبه‌روی فرد بنشینید و تماس چشمی برقرار کنید.
- محیط را آرام کنید؛ تلویزیون و صدای پس‌زمینه را کم کنید.
- به فرد زمان بدهید و جمله‌اش را کامل نکنید.
- اگر متوجه نشدید، با احترام بگویید: «بخش آخر را متوجه نشدم، دوباره می‌گویی؟»
- پرسش‌های کوتاه و انتخابی مطرح کنید.
- از نوشتن، اشاره، تصویر یا تلفن همراه استفاده کنید.
- دربارهٔ فرد در حضور او صحبت نکنید؛ مستقیم با خودش ارتباط برقرار کنید.
- در زمان خستگی، گفت‌وگو را کوتاه و ساده نگه دارید.
- برای مکالمه‌های مهم، زمان و محیط مناسب انتخاب کنید.
- راهبردهایی را که درمانگر آموزش داده است، به‌صورت هماهنگ تمرین کنید.
دیزآرتری بعد از سکته و اختلال بلع چه ارتباطی دارند؟
عضلات و مسیرهای عصبی مرتبط با گفتار، با بلع نیز هم‌پوشانی دارند. به همین دلیل، برخی افراد بعد از سکته هم‌زمان با دیزآرتری، نشانه‌های اختلال بلع یا دیسفاژی را نیز تجربه می‌کنند.
علائمی که نیاز به بررسی بلع دارند
- سرفه یا خفگی هنگام خوردن و نوشیدن
- باقی‌ماندن غذا در دهان
- صدای خیس یا غرغره‌ای پس از نوشیدن
- دشواری در جویدن
- احساس گیرکردن غذا در گلو
- تب یا عفونت تنفسی مکرر
- کاهش وزن یا کم‌آبی
- طولانی‌شدن غیرعادی وعده‌های غذایی
وجود این علائم به‌معنای تشخیص قطعی اختلال بلع نیست، اما باید سریع با پزشک یا گفتاردرمانگر مطرح شود. تا زمانی که ارزیابی انجام نشده است، خانواده نباید با تغییر خودسرانهٔ بافت غذا یا مایعات، خطر خفگی را افزایش دهد.
روند بهبود دیزآرتری بعد از سکته چگونه است؟
پیش‌آگهی به عوامل متعددی بستگی دارد:
- محل و وسعت سکته
- نوع سکته و وضعیت پزشکی
- شدت اولیهٔ اختلال گفتار
- وجود آفازی، آپراکسی، اختلال شناختی یا اختلال بلع
- میزان خستگی و توانایی تمرین
- شروع و تداوم توانبخشی
- حمایت خانواده و محیط ارتباطی
- بیماری‌های هم‌زمان
برخی افراد در روزها و هفته‌های نخست تغییر محسوسی را تجربه می‌کنند و برخی به زمان و مداخلهٔ طولانی‌تری نیاز دارند. در بعضی موارد نیز همهٔ ویژگی‌های گفتار به سطح پیش از سکته بازنمی‌گردند. به همین دلیل، بهتر است درمان بر هدف‌های عملی و قابل‌اندازه‌گیری تمرکز کند، نه وعدهٔ بازگشت کامل گفتار.
دیدگاه درمانگر
در دیزآرتری پس از سکته، خانواده گاهی فقط روی «درست تلفظ‌کردن» تمرکز می‌کند. اما در ارزیابی بالینی، ممکن است مهم‌ترین مشکل چیز دیگری باشد: فرد در آغاز جمله صدای مناسبی دارد، اما در پایان جمله هوا کم می‌آورد؛ یا در محیط آرام قابل‌فهم است، اما در تماس تلفنی هیچ‌کس صدایش را نمی‌شنود.
برای همین، درمان موفق از پرسش‌های واقعی شروع می‌شود: فرد بیش از همه دوست دارد کجا و با چه کسی بهتر ارتباط برقرار کند؟ شاید هدف اصلی او گفتن نیازهای روزمره باشد، شاید صحبت با نوه‌ها، تماس با همکاران یا مشارکت در تصمیم‌های درمانی. این هدف‌ها باید مسیر تمرین را تعیین کنند.
همچنین، خانواده نباید هر مکث یا گفتار نامفهوم را به‌عنوان «کم‌کاری» فرد تفسیر کند. تلاش برای صحبت‌کردن پس از سکته می‌تواند انرژی زیادی بخواهد. صبر، فرصت‌دادن و استفاده از راهبردهای ارتباطی، بخشی از توانبخشی هستند.
پرسش‌های متداول
آیا دیزآرتری بعد از سکته همیشه همراه با آفازی است؟
خیر. دیزآرتری و آفازی دو اختلال متفاوت‌اند. فرد ممکن است فقط دیزآرتری داشته باشد، فقط آفازی داشته باشد یا هر دو را هم‌زمان تجربه کند.
آیا گفتار نامفهوم بعد از سکته خودبه‌خود خوب می‌شود؟
برخی افراد با بهبودهای عصبی و پزشکی اولیه، تغییراتی در گفتار تجربه می‌کنند؛ اما میزان و سرعت بهبود قابل‌پیش‌بینی دقیق نیست. ارزیابی و درمان گفتاردرمانی می‌تواند به شناسایی نیازها و تقویت ارتباط کمک کند.
چه زمانی باید گفتاردرمانی شروع شود؟
پس از پایدارشدن وضعیت پزشکی، تیم درمان زمان مناسب ارزیابی و شروع توانبخشی را تعیین می‌کند. هر فرد شرایط متفاوتی دارد؛ بنابراین زمان‌بندی دقیق باید با نظر تیم پزشکی و گفتاردرمانگر مشخص شود.
آیا تمرین‌های فوت‌کردن یا تقویت زبان برای همهٔ افراد پس از سکته ضروری است؟
خیر. تمرین‌ها باید بر اساس ارزیابی و هدف گفتاری فرد انتخاب شوند. تمرین‌های عمومی دهان، بدون ارتباط با مشکل واقعی گفتار، لزوماً به بهبود وضوح گفتار منجر نمی‌شوند.
اگر گفتار فرد بعد از سکته ناگهان بدتر شد، چه باید کرد؟
این تغییر را جدی بگیرید. بدترشدن ناگهانی گفتار ممکن است نشانهٔ سکتهٔ جدید یا یک وضعیت پزشکی دیگر باشد. در صورت همراهی با علائم عصبی ناگهانی، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
جمع‌بندی
دیزآرتری بعد از سکتهٔ مغزی می‌تواند روی وضوح گفتار، صدا، تنفس، رزونانس، سرعت و آهنگ گفتار اثر بگذارد. فرد اغلب می‌داند چه می‌خواهد بگوید، اما به‌علت آسیب مسیرهای عصبی کنترل‌کنندهٔ گفتار، نمی‌تواند پیامش را با وضوح کافی اجرا کند.
ارزیابی دقیق گفتاردرمانی برای تمایز دیزآرتری از آفازی و آپراکسی گفتار، شناسایی مشکلات هم‌زمان مانند اختلال بلع و طراحی برنامهٔ فردی ضروری است. درمان می‌تواند شامل تمرین وضوح و سرعت، کار روی تنفس و صدا، آموزش خانواده و استفاده از راهبردها یا ابزارهای ارتباطی کمکی باشد.
در نهایت، هدف توانبخشی فقط بهترشدن صدای کلمات نیست؛ هدف این است که فرد بتواند در زندگی روزمره، تصمیم‌ها، روابط و نقش‌های اجتماعی خود حضور فعال‌تری داشته باشد.