خیلی از پدر و مادرها وقتی میبینند فرزندشان نسبت به همسنهایش کمتر حرف میزند، نگران میشوند. بعضیها میپرسند:
«چطور میتونم توی خونه کمکش کنم؟»
«چه بازیهایی باعث میشه بیشتر حرف بزنه؟»
«آیا بدون فشار آوردن، میشه گفتار بچه رو تقویت کرد؟»
خبر خوب این است که بله؛ خانه یکی از بهترین جاها برای تقویت گفتار کودک است. البته به شرطی که تمرینها درست، منظم و بدون اجبار انجام شوند.
در این مقاله، ۱۱ تمرین و بازی کاربردی را معرفی میکنیم که میتوانند به رشد گفتار و زبان کودک کمک کنند. این تمرینها جای گفتاردرمانی را نمیگیرند، اما میتوانند اثر درمان را چند برابر کنند و برای کودکانی که تاخیر گفتار خفیف دارند هم بسیار مفید باشند.
اول باید بدانیم هدف فقط حرف زدن نیست
خیلیها فکر میکنند گفتار فقط یعنی کودک کلمه بگوید. اما قبل از کلمه گفتن، چند مهارت مهم باید شکل گرفته باشند:
- توجه به چهره و صدا
- درک کلمات
- تقلید
- نوبتگیری
- اشاره کردن
- درخواست کردن
- بازی تعاملی
یعنی اگر کودک هنوز این پایهها را خوب یاد نگرفته باشد، فقط تکرار کلمه به او کمکی نمیکند. برای همین تمرینهای خانگی باید همزمان روی ارتباط، درک و گفتار کار کنند.
پیش از شروع تمرینها این چند اصل را جدی بگیرید
محیط را آرام نگه دارید
تلویزیون روشن، صدای موبایل، رفتوآمد زیاد و حواسپرتی، یادگیری زبان را سختتر میکند.
زمان کوتاه اما مداوم بهتر است
روزانه ۱۰ تا ۱۵ دقیقه تمرین هدفمند خیلی بهتر از هفتهای یک بار تمرین طولانی است.
فشار نیاورید
گفتن جملههایی مثل «بگو دیگه»، «چرا حرف نمیزنی؟» یا «تکرار کن» معمولاً نتیجه برعکس میدهد.
با علاقه کودک جلو بروید
اگر کودک ماشین دوست دارد، تمرینها را با ماشین انجام دهید. اگر حباب دوست دارد، با حباب کار کنید. علاقه، کلید یادگیری است.
۱۱ تمرین خانگی برای تقویت گفتار کودک
انتخاب بین دو چیز
به جای اینکه نیازهای کودک را بدون حرف زدن برطرف کنید، دو گزینه واقعی پیش رویش بگذارید.
نمونه
- آب میخوای یا شیر؟
- توپ میخوای یا ماشین؟
- موز میخوای یا سیب؟
چرا مؤثر است؟
این روش کودک را وادار میکند برای رسیدن به خواستهاش تلاش ارتباطی داشته باشد. حتی اگر اول فقط اشاره کند یا هجای اول را بگوید، باز هم قدم مهمی است.
مکث طلایی وسط کار
خیلی از والدین آنقدر سریع نیاز کودک را حدس میزنند که کودک فرصت حرف زدن پیدا نمیکند.
نمونه
لیوان آب را دستت بگیر، جلوی کودک باش اما فوری نده. چند ثانیه صبر کن.
نگاه میکند؟ اشاره میکند؟ صدایی در میآورد؟ همان را تقویت کن.
چرا مؤثر است؟
این مکث کوتاه به کودک فرصت میدهد خودش آغازگر ارتباط شود.
کتاب تصویری بدون عجله
کتابخوانی یکی از بهترین روشهای تقویت گفتار کودک است، به شرطی که شبیه امتحان گرفتن نباشد.
روش درست
- تصویرها را نشان بده
- اسم اشیا را ساده بگو
- صداها را تقلید کن
- سؤالهای خیلی سخت نپرس
نمونه
«این سگه. هاپ هاپ.»
«اینجا توپ هست.»
«بچه داره میخوابه.»
چرا مؤثر است؟
کتاب تصویری دایره واژگان کودک را بالا میبرد و درک زبان را تقویت میکند.
گسترش دادن حرفهای کودک
اگر کودک یک کلمه میگوید، شما همان را کمی کاملتر تکرار کنید.
نمونه
- کودک: آب
- شما: آب میخوای
- کودک: ماشین
- شما: ماشین قرمز
- کودک: بابا
- شما: بابا اومد
چرا مؤثر است؟
این روش بدون فشار، به کودک الگوی جملهسازی میدهد.
بازی با صداهای حیوانات
خیلی از کودکان قبل از کلمات واقعی، تقلید صداها را راحتتر یاد میگیرند.
نمونه صداها
- هاپ هاپ
- میو
- مووو
- جیک جیک
- بوق بوق
روش اجرا
عروسک یا تصویر حیوان را نشان بده و خودت با اغراق صدا را بگو.
اگر کودک حتی بخشی از آن را تقلید کرد، تشویقش کن.
چرا مؤثر است؟
صداهای کوتاه و تکراری برای شروع گفتار بسیار مناسباند.
شعر و بازی ریتمیک
آهنگ، شعر و الگوهای تکراری به رشد زبان کمک زیادی میکنند.
نمونه
- اتل متل
- لیلیحوضک
- شعرهای کوتاه همراه با حرکت
روش اجرا
جایی از شعر را عمداً ناقص بگذار تا کودک ادامهاش را بگوید.
مثلاً:
«اتل متل…»
مکث کن
اگر گفت «توتوله»، خیلی خوب است.
چرا مؤثر است؟
ریتم و تکرار باعث تثبیت کلمات در حافظه کودک میشود.
بازی نوبتی با توپ
توپ یکی از بهترین ابزارهای گفتاردرمانی خانگی است.
روش اجرا
توپ را به هم پاس بدهید و هر بار یک کلمه ساده بگویید:
- بده
- بگیر
- من
- تو
- توپ
چرا مؤثر است؟
این بازی هم نوبتگیری را تقویت میکند و هم ارتباط دوطرفه را بالا میبرد.
تظاهر به بازیهای روزمره
بازی نمادین برای رشد زبان بسیار مهم است. مخصوصاً در کودکانی که اتیسم یا تاخیر رشدی دارند.
ایدهها
- به عروسک غذا بده
- عروسک را بخوابان
- چای خیالی بریز
- ماشین را ببر تعمیرگاه
نمونه جملهها
- بخور
- بخواب
- بای بای
- بیا
- تموم شد
چرا مؤثر است؟
بازی نمادین باعث میشود کودک از زبان در موقعیت واقعیتر استفاده کند.
فعالیتهای روزمره را با کلمات همراه کن
لازم نیست فقط زمان خاصی برای گفتار کار کنید. خیلی از بهترین فرصتها در کارهای روزانه پنهان هستند.
مثالها
لباس پوشیدن:
- جوراب
- دست
- پا
- بپوش
غذا خوردن:
- آب
- نون
- بیشتر
- تموم شد
حمام:
- آب
- گرم
- سرد
- تمیز
چرا مؤثر است؟
زبان وقتی بهتر یاد گرفته میشود که در دل زندگی واقعی استفاده شود.
درخواست کردن به جای حدس زدن
اگر کودک به چیزی نگاه کرد، فوراً آن را به دستش نده. بگذار تلاش کند.
هدف
حتی اگر فقط:
- نگاه کند
- اشاره کند
- صدا دربیاورد
- هجای اول را بگوید
باید پاسخ بگیرد.
چرا مؤثر است؟
درمان گفتار فقط درباره کلمه نیست؛ درباره «قصد ارتباطی» هم هست. کودک باید یاد بگیرد برای رسیدن به خواستهاش از ارتباط استفاده کند.
بازی با حباب
حباب یکی از محبوبترین ابزارهای ساده برای تحریک گفتار است.
روش اجرا
حباب درست کن، بعد ناگهان توقف کن.
منتظر بمان تا کودک واکنش نشان دهد:
- باز؟
- بیشتر؟
- بده؟
- فوت؟
چرا مؤثر است؟
حباب هم انگیزه بالا دارد، هم فرصت تکرار کلمات کاربردی را فراهم میکند.
عکسهای خانوادگی را وارد بازی کن
بعضی کودکان با واژههای مربوط به افراد خانواده بهتر ارتباط میگیرند.
روش اجرا
عکسهای مامان، بابا، خواهر، برادر، مادربزرگ را نشان بده و اسمها را تکرار کن.
جملههای ساده
- بابا رفت
- مامان اومد
- این کیه؟
- بای بای بابا
چرا مؤثر است؟
کلمات مربوط به آدمهای آشنا، برای کودک معنادارتر و قابل استفادهتر هستند.
از چه کارهایی بهتر است پرهیز کنیم؟
تکرار اجباری
اگر کودک آمادگی نداشته باشد، وادار کردنش به تکرار معمولاً مقاومت ایجاد میکند.
سؤالباران
پشت سر هم پرسیدن «این چیه؟»، «اون چیه؟»، «چی گفتی؟» کودک را خسته میکند.
اصلاح بیش از حد
اگر کودک اشتباه گفت، لازم نیست مدام بگویی غلطه. فقط شکل درست را طبیعی تکرار کن.
استفاده زیاد از صفحه نمایش
تماشای ویدیو و کارتون، جای تعامل زنده را نمیگیرد. یکی از دلایل مهم ضعف زبان در بعضی کودکان، استفاده زیاد از موبایل و تلویزیون است.
یک تجربه از مشاهدات درمانگران
یکی از گفتاردرمانگران کودکان این تجربه را اینطور تعریف میکند:
«خیلی از والدین فکر میکنند باید معلموار با کودک کار کنند؛ مثلاً بنشانندش روبهرو و مدام کلمه تکرار کنند. ولی اغلب بچهها این مدل را پس میزنند.
یادم هست مادری پسر ۲ سال و ۸ ماههاش را آورده بود. بچه فقط چند کلمه میگفت. مادرش هر روز مینشست و ازش میخواست کلمات را تکرار کند، اما بچه فرار میکرد.
ما تمرینها را عوض کردیم. گفتیم با علایقش جلو برو. بچه عاشق ماشین بود. با ماشین بازی کردیم، کلمات ساده مثل برو، بیا، بوق، تند، وایسا را وارد بازی کردیم. به مادرش هم یاد دادیم به جای فشار، مکث کند و فرصت بدهد.
بعد از چند ماه، کودک نهتنها کلمات بیشتری گفت، بلکه خودش بیشتر دنبال ارتباط رفت. مهمترین تغییر این بود که خانه از فضای امتحان گرفتن، تبدیل شد به فضای ارتباط.»
چه زمانی تمرین خانگی کافی نیست؟
تمرین در خانه خیلی کمک میکند، اما بعضی وقتها کافی نیست و کودک باید ارزیابی تخصصی شود.
این نشانهها را جدی بگیرید
- تا ۱۸ ماهگی هیچ کلمه معناداری نمیگوید
- تا ۲ سالگی کمتر از ۵۰ کلمه دارد
- جمله دو کلمهای نمیسازد
- به اسمش واکنش کمی نشان میدهد
- تماس چشمی ضعیف دارد
- مهارتی را که داشته از دست داده
- در کنار مشکل گفتار، نشانههایی از اتیسم یا بیش فعالی یا تاخیر رشدی دیده میشود
در این شرایط، مراجعه به گفتاردرمانی ضروری است.
خانوادهها از کجا بفهمند پیشرفت در حال اتفاق افتادن است؟
پیشرفت همیشه فقط با «جمله گفتن» دیده نمیشود. گاهی این نشانهها هم پیشرفتاند:
- بیشتر نگاه میکند
- بیشتر اشاره میکند
- بیشتر تقلید میکند
- صداهای بیشتری درمیآورد
- نوبتگیری بهتر شده
- کلمات را بهتر میفهمد
- درخواست کردنش بیشتر شده
یعنی حتی اگر هنوز جملهسازی شروع نشده، ممکن است پایههای گفتار در حال ساخته شدن باشند.
جمعبندی
تقویت گفتار کودک در خانه کاملاً ممکن است، اگر با روش درست انجام شود. بازیهای ساده، مکث آگاهانه، کتاب تصویری، شعر، توپ، حباب و استفاده از موقعیتهای روزمره میتوانند به رشد زبان کودک کمک زیادی کنند.
نکته مهم این است که خانه نباید شبیه کلاس درس یا فضای فشار باشد. کودک در فضایی بهتر حرف میزند که احساس امنیت، توجه و لذت داشته باشد.
اگر هم احساس میکنید فرزندتان نسبت به همسالانش خیلی عقبتر است، تمرین خانگی را در کنار ارزیابی تخصصی گفتاردرمانی قرار دهید تا فرصت طلایی رشد از دست نرود.
منابع معتبر
- American Speech-Language-Hearing Association (ASHA)
https://www.asha.org/ - Hanen Centre
https://www.hanen.org/ - Centers for Disease Control and Prevention (CDC) – Language Milestones
https://www.cdc.gov/