| تاخیر گفتار چیست و چه تفاوتی با اتیسم دارد؟ در این مقاله علائم دیر حرف زدن کودک، علل تاخیر گفتاری، نقش گفتاردرمانی و راهکارهای خانگی برای تقویت زبان کودک را بخوانید. |
«بچههای دیگه حرف میزنن، ولی بچه من هنوز هیچی نمیگه.»
«مادرشوهرم میگه نگران نباش، پسرا دیرتر حرف میزنن.»
«دکتر گفت صبر کنید، ولی من دلم آروم نمیگیره.»
اگر این جملهها برایتان آشناست، بدانید که هزاران والدین دیگر هم دقیقاً همین نگرانی را دارند. تاخیر گفتار یکی از شایعترین دلایلی است که والدین را به مطب متخصصان میکشاند.
در این مقاله به زبان ساده توضیح میدهیم که تاخیر گفتار دقیقاً چیست، چه علائمی دارد، چه زمانی باید نگران شوید و مهمتر از همه چه کارهایی میتوانید انجام دهید.
تاخیر گفتار دقیقاً یعنی چه؟
تاخیر گفتار یا تاخیر کلامی (Speech Delay) به این معناست که کودک در مقایسه با کودکان همسن خود، دیرتر شروع به حرف زدن میکند یا سرعت پیشرفت زبانیاش کندتر از حد انتظار است.
مثلاً اگر کودکان همسن فرزند شما جملههای دو کلمهای میسازند اما فرزند شما هنوز فقط چند کلمه ساده میگوید، ممکن است با تاخیر گفتار مواجه باشید.
تفاوت مهمی که باید بدانید
دو نوع مشکل وجود دارد که خیلی از والدین آنها را با هم اشتباه میگیرند:
تاخیر گفتار (Speech Delay):
کودک میفهمد ولی نمیتواند حرف بزند. مثلاً وقتی میگویید «برو کفشت رو بیار» میفهمد و انجام میدهد اما خودش نمیتواند بگوید «کفش میخوام».
تاخیر زبان (Language Delay):
کودک نه خوب میفهمد و نه خوب حرف میزند. مثلاً وقتی میگویید «برو کفشت رو بیار» فقط نگاهتان میکند و واکنشی نشان نمیدهد.
هر دوی اینها نیاز به بررسی توسط گفتاردرمانگر دارند اما درمانشان متفاوت است.
کودک من در هر سنی باید چقدر حرف بزند؟
این جدول ساده به شما کمک میکند تا بفهمید فرزندتان در مسیر طبیعی رشد زبانی هست یا نه.
۶ تا ۹ ماهگی
- صداهای بابا، ماما و داداد تولید میکند
- با صداهای مختلف بازی میکند
- به صدای شما واکنش نشان میدهد
۱۲ ماهگی (یک سالگی)
- حداقل ۱ تا ۳ کلمه معنادار میگوید مثل بابا یا ماما
- با اشاره انگشت خواستههایش را نشان میدهد
- دستورات ساده را میفهمد مثل «نه» یا «بده»
۱۸ ماهگی (یک سال و نیم)
- حداقل ۱۵ تا ۲۰ کلمه بلد است
- کلمات جدید یاد میگیرد
- به اسم چیزها اشاره میکند
۲۴ ماهگی (دو سالگی)
- حداقل ۵۰ کلمه میگوید
- جملههای دو کلمهای میسازد مثل «آب بده» یا «بابا رفت»
- غریبهها حدود نیمی از حرفهایش را میفهمند
۳ سالگی
- جملههای ۳ تا ۴ کلمهای میسازد
- سؤال میپرسد
- غریبهها بیشتر حرفهایش را میفهمند
- داستان ساده تعریف میکند
نکته مهم
اگر فرزند شما به این نقاط عطف نرسیده، لزوماً به معنای یک مشکل جدی نیست. اما به معنای آن هست که باید با یک گفتاردرمانگر مشورت کنید.
چه چیزهایی باعث تاخیر گفتار میشود؟
والدین معمولاً اولین سوالشان این است: «چرا بچه من حرف نمیزنه؟ مگه ما چیکار کردیم؟»
باید بدانید که تاخیر گفتار در اکثر موارد تقصیر والدین نیست. دلایل متعددی وجود دارد:
علل شایع
مشکلات شنوایی:
شایعترین و اولین چیزی که باید بررسی شود. اگر کودک خوب نشنود، خوب یاد نمیگیرد حرف بزند. حتی یک کمشنوایی خفیف هم میتواند گفتار را تحت تأثیر قرار دهد.
کمتحریکی محیطی:
اگر کودک در محیطی بزرگ شود که کمتر با او صحبت میشود یا بیش از حد جلوی موبایل و تلویزیون نشسته باشد، تحریکات زبانی کافی دریافت نمیکند.
دوزبانگی:
گاهی کودکانی که در خانوادههای دوزبانه بزرگ میشوند ممکن است کمی دیرتر شروع به حرف زدن کنند. این معمولاً نگرانکننده نیست و خودش حل میشود.
عوامل ژنتیکی:
اگر پدر یا مادر هم دیر شروع به حرف زدن کرده باشند، ممکن است فرزند هم این الگو را نشان دهد.
اختلالات رشدی:
در بعضی موارد، تاخیر گفتار نشانهای از یک اختلال زمینهای مثل اتیسم، اختلال پردازش حسی یا کمتوانی ذهنی است.
مهمترین نکته
تاخیر گفتار خودش یک بیماری نیست. بلکه یک علامت است. مثل تب که نشانه عفونت است. باید ببینیم علت زیرین چیست.
تفاوت تاخیر گفتار با اتیسم چیست؟
این سؤال را خیلی از والدین میپرسند و حق هم دارند. چون هر دو با «حرف نزدن» شروع میشوند اما تفاوتهای مهمی دارند.
کودک با تاخیر گفتار ساده
- تماس چشمی خوبی دارد
- اشاره میکند و خواستههایش را با اشاره نشان میدهد
- دوست دارد با بچههای دیگر بازی کند
- احساسات دیگران را درک میکند
- بازی نمادین دارد مثلاً تظاهر میکند دارد غذا میخورد
- فقط مشکلش در بیان کلمات است
کودک با اتیسم
- تماس چشمی ضعیف یا غیرعادی دارد
- کمتر اشاره میکند
- به بازی با بچههای دیگر علاقهای ندارد
- رفتارهای تکراری دارد
- به تغییرات روال روزانه واکنش شدید نشان میدهد
- علاوه بر گفتار، در ارتباط اجتماعی هم مشکل دارد
اگر فرزند شما فقط دیر حرف میزند اما در بقیه موارد طبیعی به نظر میرسد، احتمالاً تاخیر گفتار ساده دارد. اما برای اطمینان حتماً ارزیابی تخصصی انجام دهید.
(برای آشنایی بیشتر با اتیسم، مقاله «اتیسم چیست؟» را بخوانید.)
نقش گفتاردرمانی در درمان تاخیر گفتار
گفتاردرمانی مؤثرترین و اصلیترین روش درمان تاخیر گفتار است. یک گفتاردرمانگر متخصص کودکان ابتدا ارزیابی جامعی انجام میدهد و سپس بر اساس نتایج، برنامه درمانی اختصاصی برای فرزند شما طراحی میکند.
گفتاردرمانگر چه کارهایی انجام میدهد؟
ارزیابی اولیه:
بررسی سطح درک زبان، تولید کلمات، مهارتهای ارتباطی غیرکلامی و سلامت ساختارهای دهان و صورت.
تقویت درک زبان:
قبل از اینکه کودک حرف بزند، باید بفهمد. گفتاردرمانگر اول روی فهمیدن کار میکند.
تحریک تولید کلمه:
با استفاده از بازی، تصاویر، اسباببازیها و تکنیکهای خاص، کودک را تشویق میکند تا کلمات جدید بگوید.
آموزش به والدین:
بخش بسیار مهمی از درمان این است که والدین یاد بگیرند در خانه چگونه با کودک صحبت کنند و تمرینها را ادامه دهند.
مدت زمان درمان
بسته به شدت تاخیر و علت آن:
- تاخیر خفیف ممکن است ۳ تا ۶ ماه طول بکشد
- تاخیر متوسط تا شدید ممکن است ۱ تا ۲ سال یا بیشتر نیاز به درمان داشته باشد
- مهمترین عامل موفقیت شروع زودهنگام و تمرین مداوم در خانه است
تجربه واقعی از مشاهدات درمانگران
یکی از گفتاردرمانگران با سابقه تعریف میکند:
«دختر ۲ سالهای آمد که فقط دو کلمه بلد بود. ماما و نه. مادرش گریه میکرد و میگفت همه بهم میگن صبر کن خودش حرف میزنه ولی من میبینم بچههای همسنش دارن جمله میسازن.
وقتی ارزیابی کردم، دیدم درک زبانیاش عالیه. هر چی میگفتم میفهمید. اشاره هم میکرد. تماس چشمیاش هم خوب بود. ولی انگار موتور حرف زدنش روشن نشده بود.
اول شنواییاش رو چک کردیم. یه کمشنوایی خفیف در گوش چپ داشت که حتی مادرش هم نمیدونست. با درمان شنوایی و شروع گفتاردرمانی هفتهای دو جلسه، بعد از ۴ ماه این دختر ۳۰ تا کلمه جدید یاد گرفته بود. بعد از ۸ ماه جمله دو کلمهای میساخت.
نکتهای که همیشه به مادرها میگم اینه که غریزه مادری رو جدی بگیرید. اگه حس میکنید یه چیزی درست نیست صبر نکنید. هر چقدر زودتر بیاید، نتیجه بهتری میگیرید.»
۸ راهکار خانگی برای تقویت گفتار کودک
این راهکارها جایگزین گفتاردرمانی نیستند اما مکمل بسیار مؤثری هستند.
۱. زیاد با کودکتان حرف بزنید:
حتی اگر جواب نمیدهد. هر کاری که انجام میدهید را توضیح دهید. مثلاً: «الان داریم لباس میپوشیم. این پیراهن آبیه.»
۲. از موبایل و تلویزیون کم کنید:
تحقیقات نشان داده کودکانی که روزانه بیش از ۲ ساعت صفحه نمایش تماشا میکنند، ریسک بالاتری برای تاخیر گفتار دارند. صفحه نمایش تعاملی نیست و زبان از تعامل یاد گرفته میشود.
۳. کتاب بخوانید:
حتی برای نوزادان. کتابهای مصور با تصاویر رنگی و کلمات ساده بسیار مؤثرند.
۴. گزینه بدهید نه جواب:
به جای اینکه بگویید «آب میخوای؟» بگویید «آب میخوای یا شیر؟» این کار کودک را مجبور میکند کلمهای بگوید.
۵. حرفهایش را تکرار و گسترش دهید:
اگر گفت «ماشین» شما بگویید «آره ماشین قرمز. ماشین داره میره.»
۶. آهنگ و شعر بخوانید:
ریتم و ملودی به یادگیری زبان کمک میکند. شعرهای کودکانه ساده و تکراری عالی هستند.
۷. صبور باشید و فشار نیاورید:
هرگز نگویید «بگو دیگه! چرا حرف نمیزنی؟» این فشار اثر معکوس دارد و کودک را از حرف زدن فراریتر میکند.
۸. بازی کنید:
بازی بهترین ابزار یادگیری کودک است. بازی با عروسکها، آشپزی نمادین و توپ بازی همه فرصتهایی برای حرف زدن هستند.
چه زمانی حتماً باید به متخصص مراجعه کنید؟
فوری به گفتاردرمانگر مراجعه کنید اگر:
- تا ۱۲ ماهگی هیچ صدای معناداری تولید نمیکند
- تا ۱۸ ماهگی حتی یک کلمه هم نمیگوید
- تا ۲ سالگی کمتر از ۲۵ کلمه بلد است
- تا ۲.۵ سالگی جمله دو کلمهای نمیسازد
- در هر سنی کلمات یا مهارتهایی را که قبلاً داشته از دست بدهد
- به نظر میرسد حرفهای شما را نمیفهمد
صبر کردن و امیدوار بودن که «خودش درست میشود» ممکن است ماهها وقت ارزشمند را از فرزندتان بگیرد.
جمعبندی
تاخیر گفتار یکی از شایعترین مشکلات رشدی در کودکان است. دلایل متعددی از کمشنوایی خفیف گرفته تا کمتحریکی محیطی میتواند باعث آن شود. مهمترین کاری که والدین میتوانند انجام دهند این است که غریزه خود را جدی بگیرند و هرچه زودتر با یک گفتاردرمانگر مشورت کنند.
تاخیر گفتار در اکثر موارد قابل درمان است. فقط کافی است بهموقع شروع کنید.
منابع:
- American Speech-Language-Hearing Association (ASHA). Late Language Emergence. asha.org
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Language and Speech Developmental Milestones.