خیلی از خانوادهها اسم کاردرمانی را بارها شنیدهاند، اما هنوز دقیق نمیدانند کاردرمانی چیست و چه فرقی با بقیه خدمات توانبخشی دارد. بعضیها فکر میکنند کاردرمانی فقط برای کودکانی است که مشکل حرکتی دارند. بعضیها هم تصور میکنند کاردرمانی یعنی فقط بازی کردن با بچهها.
واقعیت این است که کاردرمانی یکی از مهمترین شاخههای توانبخشی است و نقش آن خیلی فراتر از چیزی است که اغلب مردم فکر میکنند. کاردرمانی به افراد کمک میکند تا در کارهای روزمره زندگی، مستقلتر، تواناتر و موفقتر باشند.
اگر برای شما هم سؤال است که کاردرمانی چیست، چه کسانی به آن نیاز دارند، در چه مشکلاتی کمک میکند و در جلسه کاردرمانی چه اتفاقی میافتد، این مقاله برای شماست.
کاردرمانی چیست؟
کاردرمانی یا Occupational Therapy یکی از رشتههای تخصصی توانبخشی است که به افراد کمک میکند در فعالیتهای روزمره زندگی عملکرد بهتری داشته باشند.
منظور از «کار» در کاردرمانی، فقط شغل و کار بیرون از خانه نیست. در زبان تخصصی کاردرمانی، «کار» یعنی هر فعالیتی که برای زندگی فرد مهم و معنادار است. مثل:
- غذا خوردن
- لباس پوشیدن
- نوشتن
- بازی کردن
- نشستن
- راه رفتن
- مدرسه رفتن
- برقراری ارتباط
- انجام تکالیف
- مراقبت از خود
- انجام کارهای خانه
- مشارکت در جامعه
یعنی اگر فردی به هر دلیلی نتواند این کارهای روزمره را خوب انجام دهد، کاردرمانگر وارد میشود تا به او کمک کند.
کاردرمانی دقیقاً چه کاری انجام میدهد؟
کاردرمانگر فقط روی یک عضله یا یک حرکت کار نمیکند. او به کل عملکرد فرد در زندگی روزمره نگاه میکند.
مثلاً اگر یک کودک در مدرسه بدخط است، کاردرمانگر فقط به دست او نگاه نمیکند. بررسی میکند که آیا مشکل از این موارد است یا نه:
- ضعف مهارتهای حرکتی ظریف
- ضعف کنترل مداد
- مشکل در توجه و تمرکز
- اختلال در برنامهریزی حرکتی
- ضعف وضعیت نشستن
- مشکلات حسی
- ضعف در هماهنگی چشم و دست
یا اگر یک بزرگسال بعد از سکته نمیتواند لباس بپوشد، کاردرمانگر فقط به حرکت دست توجه نمیکند. بلکه به این فکر میکند که چطور فرد دوباره بتواند در زندگی مستقلتر شود.
چرا اسم آن کاردرمانی است؟
این یکی از پرتکرارترین سؤالهاست. خیلیها میپرسند چرا اسمش «کاردرمانی» است در حالی که با کودک، بازی یا تمرین انجام میشود؟
جواب این است که در کاردرمانی، «کار» یعنی فعالیت هدفمند و معنادار. یعنی درمان از طریق فعالیتهایی انجام میشود که برای فرد مهماند.
مثلاً:
- برای یک کودک، بازی خودش یک کار مهم است
- برای یک دانشآموز، نوشتن و نشستن در کلاس یک کار مهم است
- برای یک مادر، آشپزی و رسیدگی به خانه مهم است
- برای یک سالمند، لباس پوشیدن و راه رفتن مستقل مهم است
پس کاردرمانی یعنی کمک به فرد برای اینکه بتواند این «کارهای مهم زندگی» را بهتر انجام دهد.
چه کسانی به کاردرمانی نیاز دارند؟
کاردرمانی فقط برای یک گروه خاص نیست. افراد زیادی در سنین مختلف ممکن است به کاردرمانی نیاز داشته باشند.
کودکان
- کودکان مبتلا به اتیسم
- کودکان دارای بیش فعالی
- کودکان با تاخیر رشدی
- کودکان با مشکلات یادگیری
- کودکان دارای فلج مغزی
- کودکانی که در مهارتهای دست، نوشتن، لباس پوشیدن یا بازی مشکل دارند
- کودکان با اختلال پردازش حسی
- کودکانی که تماس چشمی، توجه یا تعامل اجتماعی ضعیفی دارند
بزرگسالان
- افراد بعد از سکته مغزی
- افراد دچار آسیب مغزی
- افراد مبتلا به پارکینسون
- مبتلایان به اماس
- افراد دچار آسیب دست یا شکستگی
- افرادی که در انجام کارهای روزمره استقلال خود را از دست دادهاند
سالمندان
- سالمندان دچار افت عملکرد
- افراد با مشکلات تعادل
- افرادی که در غذا خوردن، لباس پوشیدن یا راه رفتن مشکل دارند
- سالمندانی که نیاز به مناسبسازی خانه دارند
کاردرمانی کودکان چیست؟
بخش بزرگی از مراجعات کاردرمانی در ایران مربوط به کودکان است. کاردرمانی کودکان به رشد مهارتهایی کمک میکند که کودک برای زندگی، بازی، یادگیری و استقلال به آنها نیاز دارد.
در کاردرمانی کودکان روی چه چیزهایی کار میشود؟
- مهارتهای حرکتی ظریف
- مهارتهای حرکتی درشت
- توجه و تمرکز
- هماهنگی چشم و دست
- بازی
- مهارتهای خودیاری مثل غذا خوردن و لباس پوشیدن
- پردازش حسی
- برنامهریزی حرکتی
- تعامل با محیط
- آمادگی ورود به مدرسه
مثال ساده
اگر کودکی نمیتواند:
- دکمه لباسش را ببندد
- مداد را درست بگیرد
- سر کلاس آرام بنشیند
- با دیگران بازی کند
- قیچی را درست استفاده کند
ممکن است به کاردرمانی نیاز داشته باشد.
کاردرمانی در اتیسم چه کمکی میکند؟
در کودک مبتلا به اتیسم، کاردرمانی میتواند روی چند حوزه مهم کار کند:
- بهبود تماس چشمی
- تقویت توجه مشترک
- افزایش تحمل نشستن
- کاهش مشکلات حسی
- کمک به بازی هدفمند
- بهبود مهارتهای خودیاری
- آموزش تعامل با محیط
- افزایش مشارکت در فعالیتهای روزمره
خیلی از والدین فکر میکنند کاردرمانی در اتیسم فقط مربوط به حرکت است، در حالی که بخش بزرگی از کار، مربوط به تنظیم حسی، توجه، ارتباط و عملکرد روزمره است.
کاردرمانی در بیش فعالی چه کمکی میکند؟
برای کودک مبتلا به بیش فعالی، کاردرمانی میتواند کمک کند که:
- مدت توجه بیشتر شود
- تحمل نشستن بالا برود
- تکانشگری کمتر شود
- مهارتهای سازماندهی بهتر شود
- نوشتن و انجام تکالیف راحتتر شود
- کودک بتواند دستورات را بهتر دنبال کند
در بعضی از این کودکان، مشکلات حسی هم دیده میشود. یعنی کودک به صدا، لمس، حرکت یا محرکهای محیطی واکنش غیرعادی دارد. کاردرمانگر این موضوع را هم بررسی میکند.
کاردرمانی در فلج مغزی چه نقشی دارد؟
در کودکان مبتلا به فلج مغزی، کاردرمانی کمک میکند تا کودک در کارهای روزمره مستقلتر شود. مثلاً:
- استفاده بهتر از دستها
- گرفتن و رها کردن اشیا
- نشستن مناسب
- غذا خوردن
- لباس پوشیدن
- بازی
- نوشتن
- استفاده از وسایل کمکی
در فلج مغزی، کاردرمانگر معمولاً در کنار فیزیوتراپیست و گفتاردرمانگر کار میکند تا کودک از چند جهت حمایت شود.
کاردرمانی بزرگسالان چیست؟
کاردرمانی فقط مخصوص کودکان نیست. در بزرگسالان هم بسیار مهم است.
مثلاً فردی که بعد از سکته مغزی دیگر نمیتواند:
- لباس بپوشد
- غذا بخورد
- از سرویس بهداشتی استفاده کند
- دستش را در کارهای روزمره به کار بگیرد
به کاردرمانی نیاز دارد.
اهداف کاردرمانی در بزرگسالان
- بازگشت استقلال
- آموزش جبران محدودیتها
- تقویت عملکرد دست
- آموزش فعالیتهای روزمره
- تطبیق محیط با نیاز فرد
- افزایش کیفیت زندگی
تفاوت کاردرمانی با فیزیوتراپی چیست؟
این سؤال خیلی مهم و رایج است.
فیزیوتراپی بیشتر روی این موارد تمرکز دارد:
- قدرت عضلانی
- دامنه حرکتی
- درد
- تعادل
- راه رفتن
- عملکرد اسکلتیعضلانی
کاردرمانی بیشتر روی این موارد تمرکز دارد:
- انجام فعالیتهای روزمره
- مهارتهای دست
- استقلال فردی
- تمرکز و توجه
- مهارتهای مدرسه
- بازی
- تطبیق محیط
- عملکرد در زندگی واقعی
یعنی ممکن است یک کودک یا بیمار همزمان هم به فیزیوتراپی نیاز داشته باشد و هم به کاردرمانی.
تفاوت کاردرمانی با گفتاردرمانی چیست؟
گفتاردرمانی بیشتر روی این موارد کار میکند:
- حرف زدن
- درک زبان
- لکنت
- تلفظ
- بلع
- ارتباط کلامی
کاردرمانی بیشتر روی این موارد کار میکند:
- عملکرد روزمره
- بازی
- توجه و تمرکز
- مهارتهای حرکتی
- پردازش حسی
- استقلال در فعالیتهای روزانه
در خیلی از کودکان، مخصوصاً در تاخیر گفتار، اتیسم یا فلج مغزی، کاردرمانی و گفتاردرمانی در کنار هم لازم میشوند.
در جلسه کاردرمانی چه اتفاقی میافتد؟
جلسه کاردرمانی معمولاً با ارزیابی شروع میشود. کاردرمانگر میخواهد بفهمد مشکل اصلی چیست و کدام مهارتها باید تقویت شوند.
در ارزیابی ممکن است این موارد بررسی شود:
- وضعیت حرکتی
- کنترل تنه
- وضعیت دستها
- توجه و تمرکز
- بازی
- مهارتهای خودیاری
- پردازش حسی
- توانایی دنبال کردن دستور
- مهارتهای حرکتی ظریف و درشت
بعد از ارزیابی، اهداف درمانی مشخص میشود.
نمونهای از اهداف درمانی
- افزایش مدت زمان نشستن
- بهبود گرفتن مداد
- تقویت هماهنگی دو دست
- بهبود لباس پوشیدن مستقل
- افزایش تحمل لمسی
- بهبود توجه در فعالیت
جلسات ممکن است برای هر فرد متفاوت باشند و بسته به سن، تشخیص و هدف، شکل آن فرق کند.
یک تجربه از مشاهدات درمانگران
یکی از کاردرمانگران کودکان درباره تجربه خود میگوید:
«خیلی از والدین وقتی برای اولین بار به کاردرمانی میآیند، تصور میکنند قرار است کودک فقط چند تمرین دست انجام دهد یا کمی بازی کند. اما بعد از چند جلسه متوجه میشوند همان بازیها، کاملاً هدفمند طراحی شدهاند.
یادم هست مادری فرزند ۵ سالهاش را آورده بود چون معلم گفته بود بچه نمیتواند درست بنشیند، مداد را خوب بگیرد و مدام از تکلیف فرار میکند. در ارزیابی دیدیم مشکل فقط مداد گرفتن نبود؛ ضعف توجه، مشکل پردازش حسی و ضعف در هماهنگی دوطرفه هم وجود داشت.
بعد از چند ماه کار منظم، همان کودک توانست مدت بیشتری روی صندلی بماند، نوشتنش بهتر شد و حتی همکاریاش در خانه بیشتر شد.
خانوادهها معمولاً وقتی نتیجه را در زندگی واقعی میبینند، تازه میفهمند کاردرمانی چقدر کاربردی است.»
چه نشانههایی میگوید کودک ممکن است به کاردرمانی نیاز داشته باشد؟
اگر کودک شما یکی یا چند مورد از این نشانهها را دارد، بهتر است ارزیابی شود:
- دیر نشسته، دیر راه افتاده یا در حرکت مشکل دارد
- مداد را بد میگیرد
- در قیچی کردن، رنگ کردن یا نوشتن مشکل دارد
- تماس چشمی و توجه ضعیف دارد
- به صدا، لمس یا حرکت حساسیت شدید دارد
- در بازی با بچهها خوب عمل نمیکند
- لباس پوشیدن یا غذا خوردن برایش سخت است
- دائم بیقرار است و تمرکز پایینی دارد
- در انجام دستورات چندمرحلهای مشکل دارد
آیا کاردرمانی درد دارد؟
در بیشتر موارد، کاردرمانی دردناک نیست. بهخصوص در کودکان، درمان معمولاً در قالب بازی و فعالیت هدفمند انجام میشود. البته بعضی تمرینها ممکن است برای کودک چالشبرانگیز باشند یا از او تلاش بیشتری بخواهند، اما هدف این نیست که درمان دردناک باشد.
در بزرگسالان هم گاهی تمرینهای عملکردی سخت هستند، اما به طور کلی کاردرمانی با هدف افزایش توانایی و مشارکت در زندگی انجام میشود، نه ایجاد درد.
خانوادهها در خانه چه کمکی میتوانند بکنند؟
1) تمرینها را ادامه دهید
تمرین خانگی بخش مهمی از موفقیت درمان است.
2) فقط به جلسه کلینیک اکتفا نکنید
کودک یا بیمار باید در زندگی واقعی هم از مهارتها استفاده کند.
3) با درمانگر هماهنگ باشید
اگر نمیدانید تمرین را چطور انجام دهید، حتماً بپرسید.
4) مقایسه نکنید
پیشرفت هر کودک با دیگری فرق دارد.
5) صبور باشید
کاردرمانی معمولاً یک فرایند تدریجی است، نه معجزه یکشبه.
جمعبندی
اگر بخواهیم خیلی ساده بگوییم، کاردرمانی یعنی کمک به فرد برای بهتر زندگی کردن.
کاردرمانی به کودکان و بزرگسالان کمک میکند تا در کارهای روزمره، بازی، مدرسه، ارتباط، استفاده از دستها، لباس پوشیدن، غذا خوردن و استقلال فردی عملکرد بهتری داشته باشند.
در مشکلاتی مثل اتیسم، بیش فعالی، فلج مغزی، مشکلات یادگیری، اختلالات حسی، آسیبهای مغزی و محدودیتهای عملکردی، کاردرمانی میتواند نقش بسیار مهمی داشته باشد.
اگر شما یا فرزندتان در انجام فعالیتهای روزمره دچار مشکل هستید، ارزیابی توسط یک کاردرمانگر میتواند قدم بسیار مهمی باشد.
منابع معتبر
- American Occupational Therapy Association (AOTA)
https://www.aota.org/ - World Federation of Occupational Therapists (WFOT)
https://wfot.org/ - NHS Occupational Therapy Overview
https://www.nhs.uk/